Wilde bijen in de eigen tuin ondersteunen: een paradijs voor kleine bestuivers

In het voorgaande hoofdartikel is toegelicht dat natuurbescherming niet pas in verre regenwouden begint, maar een directe taak is die bij de eigen achterdeur start. Terwijl de bescherming van bekende zoogdieren vaak abstract blijft, kan de biodiversiteit – de variabiliteit van alle levende organismen en ecosystemen – in de eigen tuin direct worden versterkt. Een bijzondere focus ligt hierbij op wilde bijen. In Nederland en België komen honderden verschillende soorten wilde bijen voor, waarvan een aanzienlijk deel op de Rode Lijst van bedreigde soorten staat.

Het belangrijkste in het kort

• Specialisatie begrijpen: Veel wilde bijen zijn oligolektisch (gespecialiseerd op bepaalde plantenfamilies) en hebben daarom strikt inheemse flora nodig.
• Nestplaatsen veiligstellen: Ongeveer 75 procent van de soorten nestelt in de bodem; een klassiek insectenhotel dekt slechts een fractie van de behoeften.
• Jaarrond aanbod: Van de eerste warme dagen in maart tot laat in de herfst moet er een ononderbroken aanbod van stuifmeel en nectar beschikbaar zijn.

De levenswijze van solitaire bestuivers

In tegenstelling tot de honingbij (Apis mellifera) leven de meeste wilde bijen solitair. Dit betekent dat elk vrouwtje haar broed alleen verzorgt, zonder de ondersteuning van een volk. Specialisten maken onderscheid tussen polylektische soorten, die stuifmeel verzamelen bij veel verschillende planten, en gespecialiseerde soorten. Om de biodiversiteit te bevorderen, is kennis van de behoeften van deze specialisten essentieel.

Een belangrijke factor is de tijdelijke beschikbaarheid van voedsel. De gehoornde metselbij (Osmia cornuta) verschijnt al bij temperaturen vanaf ongeveer 10 graden Celsius in maart. Op dat moment is zij afhankelijk van vroege bloeiers zoals de boswilg (Salix caprea). Ontbreken deze, dan verhongert de generatie voordat zij eieren kan leggen. In de hoogzomer zijn daarentegen soorten actief zoals de klokjesbij (Chelostoma rapunculi), die bijna uitsluitend op klokjesbloemen (Campanula) te vinden is.

Leefgebieden in de tuin inrichten

Een tuin voor wilde bijen heeft structuur nodig. Het enkel ophangen van een nestkast uit de winkel volstaat vaak niet, omdat veel van deze producten gebrekkig zijn afgewerkt (bijvoorbeeld door rafelige boorgaten die de vleugels van de dieren kunnen beschadigen).

In de onderstaande tabel staat een overzicht van veelvoorkomende soorten en hun specifieke eisen aan nestplaats en voedsel:

Het belang van dood hout en open grond

Om wilde bijen duurzaam te helpen, is het raadzaam de opruimdrang in de tuin te heroverwegen. Dood hout – zoals afgestorven takken of boomstammen – is geen afval, maar een essentieel bouwelement van de natuur. Veel soorten gebruiken de gangen van houtbewonende keverlarven als kraamkamer. Even belangrijk is de zandnestplek (zandplek). Dit is een kunstmatig aangelegd oppervlak van ongewassen, zandhoudende grond. Omdat het merendeel van onze wilde bijen in de bodem nestelt, zijn dergelijke open, zonnige plekken van levensbelang.

Praktische stappen voor uitvoering

1. Inheemse vaste planten: Vervang exotische sierplanten zoals gevulde dahlia's of forsythia door inheemse wilde planten. Gevulde bloemen bieden geen voedsel, omdat hun meeldraden zijn doorgekweekt tot bloemblaadjes.
2. Zandplek aanleggen: Graaf een kuil van ongeveer 40 centimeter diep op een zonnige plek en vul deze met ongewassen zand. Dit zand kan worden verdicht, zodat de nestgangen van de bijen niet instorten.
3. Plantenstengels laten staan: Veel wilde bijen overwinteren in de holle of merghoudende stengels van toorts (Verbascum) of bramen (Rubus). Snoei deze pas in het late voorjaar terug, wanneer de nieuwe generatie is uitgekomen.
4. Water aanbieden: Een ondiepe schaal met stenen of mos stelt de dieren in staat om veilig water op te nemen, wat zij soms nodig hebben voor de nestbouw (het zacht maken van leem).
5. Geen bestrijdingsmiddelen: Insecticiden doden niet alleen schadelijke insecten, maar beschadigen ook het zenuwstelsel van wilde bijen en leiden vaak tot de dood of het verlies van het oriëntatievermogen.

Door deze gerichte maatregelen verandert de tuin in een stapsteenbiotoop – een keten van leefgebieden die het bedreigde soorten mogelijk maakt zich in het cultuurlandschap weer te verspreiden. Natuurbescherming is het resultaat van vele kleine, wetenschappelijk onderbouwde beslissingen die dagelijks in de tuin worden genomen.

Veelgestelde vragen

Steken wilde bijen mensen?

Wilde bijen zijn uiterst vredelievend. Hun angel is meestal te zwak om de menselijke huid te doorboren; zij verdedigen geen honingvoorraden.

Wat is het verschil tussen stuifmeel en nectar?

Nectar is een suikerhoudende vloeistof voor de energievoorziening van de volwassen bij. Stuifmeel is eiwitrijk bloemstof dat uitsluitend dient voor het opkweken van larven.

Waarom zijn gevulde bloemen waardeloos?

Bij gevulde bloemen zijn de meeldraden omgevormd tot bloemblaadjes. De bij vindt noch stuifmeel, noch toegang tot de nectar en verhongert ondanks de bloemenpracht.

Hoe herken ik een goede nestgelegenheid?

Goede nestgelegenheden hebben gladde boorgaten in het langshout (niet in het kopse hout), gebruiken natuurlijke materialen zoals riet en vertonen geen scheuren of splinters.

Hoofdartikel: Natuurbescherming begint bij de voordeur: Waarom we onze focus moeten veranderen

Verder lezen

• Natuurbescherming begint bij de voordeur: Waarom de focus moet verschuiven
• Bloemenweide in plaats van strak gazon: stap voor stap naar een soortenrijk kruidengazon
• Dood hout en steenhopen: Zo creëer je belangrijke microhabitats in de natuurtuin
• Levende hagen: Waarom inheemse heggen het betere alternatief zijn voor laurierkers en thuja
• Wilde bijen in de tuin bevorderen: Waarom specialisten inheemse planten nodig hebben