Vuursalamander in de tuin: bescherming voor de zwart-gele exoot

Het belangrijkste in het kort

• De vuursalamander (Salamandra salamandra) heeft koele, vochtige schuilplaatsen en visvrije kleine wateren nodig voor zijn larven.
• De grootste bedreiging is momenteel de ingevoerde schimmel Batrachochytrium salamandrivorans (kortweg Bsal), ook wel de „salamandereter” genoemd.
• Een natuurlijke tuin met dood hout, natuurstenen muren en zonder chemische middelen is de beste bijdrage aan de bescherming van deze soort.

Wie in juni na een warme zomerregen in de schemering door de tuin loopt, kan met wat geluk een van de meest imposante inheemse amfibieën tegenkomen: de vuursalamander (Salamandra salamandra). Met zijn glanzend zwarte huid en felgele vlekken of strepen is hij onmiskenbaar. Toch is deze exoot onder de inheemse dieren sterk bedreigd. Hieronder volgt informatie over hoe een tuin kan worden omgevormd tot een veilig toevluchtsoord en welke specifieke gevaren er zijn.

Biologie en leefgebied in juni

In tegenstelling tot veel andere amfibieën, zoals de gewone pad (Bufo bufo), leggen vuursalamanders geen eieren. Ze zijn eierlevendbarend, wat in vaktermen ovovivipariteit wordt genoemd. In het voorjaar en tot in juni zetten de vrouwtjes volledig ontwikkelde larven af in koele, zuurstofrijke bronbeken of schone, visvrije kleine wateren.

In juni bevinden de larven zich in een kritieke fase van hun ontwikkeling. Ze hebben uitwendige kieuwen en voeden zich met kleine organismen zoals vlokreeftjes (Gammarus pulex). In de tuin is het cruciaal dat waterhoudende plekken niet uitdrogen en absoluut vrij blijven van verontreinigingen. De volwassen dieren trekken zich overdag terug in koele, vochtige spleten. Ze zijn plaatstrouw en brengen vaak hun hele leven, dat tot 30 jaar kan duren, door binnen een straal van enkele honderden meters.

De bedreiging door de Bsal-schimmel

Sinds enkele jaren verspreidt zich in Europa een dodelijk gevaar: de uit Azië ingevoerde huidschimmel Batrachochytrium salamandrivorans. Deze schimmel tast de huid van de salamanders aan, wat binnen enkele dagen tot de dood leidt. Volgens actuele monitorings zijn veel populaties in de Eifel en het Ruhrgebied al massaal ingestort.

Als tuinbezitter is er een grote verantwoordelijkheid. Wanneer salamanders in de tuin worden waargenomen, mogen deze nooit met blote handen worden aangeraakt. Dit dient niet alleen ter bescherming van de mens – het huidafscheidingsproduct van de salamander, samandarine, kan bij mensen huidirritatie veroorzaken – maar vooral ter bescherming van de dieren tegen de overdracht van ziektekiemen. Bij het vinden van dode dieren moet dit direct worden gemeld bij de bevoegde natuurinstanties.

Inrichtingselementen voor de vuursalamander

Om de vuursalamander gericht te ondersteunen, moet de tuin structuren bevatten die vocht vasthouden en bescherming bieden. Een steriel gazon is voor amfibieën een vijandige woestijn. In de onderstaande tabel staan de belangrijkste habitatelementen:

Voor de waterkwaliteit in kleine greppels of brongebieden is een goede zuurstofvoorziening essentieel. Hier levert de grote watereppe (Berula erecta) uitstekende diensten, aangezien deze ook in stromend water goed gedijt en het water zuivert.

Praktische tips voor salamanderbescherming

1. Geen chemische middelen: Gebruik onder geen beding slakkenkorrels of synthetische meststoffen. De vuursalamander voedt zich bij voorkeur met naaktslakken en regenwormen (Lumbricus terrestris). Een salamander die een met slakkenkorrels vergiftigde slak eet, sterft een pijnlijke dood. Gebruik in plaats daarvan mechanische barrières of accepteer een bepaald aantal slakken als noodzakelijk onderdeel van de voedselketen.

2. Gevaarlijke plekken beveiligen: Kelderschachten en steile stoepranden zijn dodelijke vallen. Dek kelderschachten af met fijnmazig gaas of installeer uitstaphulpen in de vorm van schuine houten planken.

3. Vochtige zones creëren: In droge juni-weken kunnen schaduwrijke plekken onder struiken gericht vochtig worden gehouden. Een hoop van vochtig blad en takken biedt ideale omstandigheden voor de jacht op prooidieren zoals de wijngaardslak (Helix pomatia).

4. Insecten bevorderen: Ook al bestuift de salamander zelf geen insecten, een insectenrijke tuin is de basis van zijn ecosysteem. Planten zoals anijs (Pimpinella anisum) trekken zweefvliegen en andere insecten aan, waarvan de larven weer deel uitmaken van het complexe voedselweb dat ook amfibieën ondersteunt.

5. Hygiëne in acht nemen: Bij werkzaamheden aan de vijver of bij verblijf in gebieden waar salamanders voorkomen, moeten rubberlaarzen en gereedschap worden gedesinfecteerd met een 70-procentige alcoholoplossing om verspreiding van schimmelsporen (Bsal) te voorkomen.

Een tuin waarin de vuursalamander zich thuis voelt, is een tuin van hoge ecologische kwaliteit. Deze biedt niet alleen amfibieën, maar ook vele andere soorten een leefgebied. De vuursalamander is een bereikbare en beschermwaardige schat direct voor de eigen achterdeur.

Veelgestelde vragen

Wat eet een vuursalamander in de tuin?

Hij voedt zich met naaktslakken, regenwormen (Lumbricus terrestris), pissebedden en kleinere kevers. Hij is een belangrijke natuurlijke plaagbestrijder.

Waarom is de vuursalamander in juni bijzonder actief?

Vocht en warmte stimuleren de activiteit. Vrouwtjes zoeken wateren op om larven af te zetten en jonge dieren zijn na regenval op zoek naar voedsel.

Hoe herken ik de gevaarlijke Bsal-schimmel?

Besmette dieren vertonen huidveranderingen zoals zweren of ogen apathisch. Vaak worden dode dieren gevonden zonder uitwendige verwondingen. Meld vondsten direct.

Mag ik een vuursalamander aanraken?

Nee. Hij staat onder strikte natuurbescherming. Bovendien is zijn huidafscheiding irriterend voor mensen en kan huidcontact schadelijke ziektekiemen op het dier overbrengen.

Verder lezen

• Amfibieënbescherming in de tuin: de gewone pad en andere soorten effectief beschermen
• Amfibieën beschermen bij de koekoek: Voorkom dat dieren in de kelderkoekoek vallen
• De gewone pad in de tuin: biologische plaagbestrijding
• Een winterverblijf voor amfibieën bouwen: vorstvrije hulp
• Tuinvijver optimaliseren voor amfibieën: focus op de oeverzone